Nguyễn Du tên chữ là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên, sinh năm Ất Dậu (1765), niên hiệu Cảnh Hưng triều vua Lê Hiển Tông, tại phường Bích Câu - Thăng Long (Hà Nội), trong một gia đình có truyền thống yêu chuộng văn chương và nghệ thuật, nhiều đời làm quan to dưới triều vua Lê, chúa Trịnh. Tên tuổi và sự nghiệp của Nguyễn Du gắn liền với kiệt tác Truyện Kiều - một kiệt tác văn học là biểu tượng văn hóa tinh thần của dân tộc Việt Nam. Với những đóng góp to lớn và bền vững cho kho tàng văn hóa dân tộc và nhân nhân loại, Nguyễn Du đã được vinh danh là Đại thi hào kiệt xuất của dân tộc Việt Nam, Danh nhân văn hóa thế giới. Việc tôn vinh này không chỉ khẳng định giá trị trường tồn di sản của Đại thi hào Nguyễn Du mà còn làm sáng rõ vị trí, tầm vóc của văn hóa Việt Nam trong dòng chảy chung của văn hóa nhân loại.
Nguyễn Du sinh ra và trưởng thành trong bối cảnh lịch sử đặc biệt phức tạp của Việt Nam cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX. Đây là giai đoạn chế độ phong kiến lâm vào khủng hoảng nghiêm trọng. Ở giai đoạn này, triều Lê - Trịnh suy tàn, phong trào Tây Sơn bùng nổ rồi nhanh chóng kết thúc, tiếp đó là sự xác lập quyền lực của triều Nguyễn. Những biến động dữ dội ấy không chỉ làm đảo lộn trật tự xã hội mà còn tác động sâu sắc đến đời sống tinh thần của con người đương thời.
Xuất thân trong một gia đình đại quý tộc có truyền thống khoa bảng và chính trị lâu đời, Nguyễn Du sớm được tiếp cận nền giáo dục Nho học uyên thâm. Tuy nhiên, cuộc đời ông lại trải qua nhiều thăng trầm, mất mát: sớm mồ côi cha mẹ, nhiều năm sống trong cảnh phiêu bạt, chứng kiến tận mắt cảnh đời loạn lạc, Nhân dân đói khổ. Những trải nghiệm cá nhân ấy đã hun đúc ở Nguyễn Du một tấm lòng nhân ái sâu sắc, một cái nhìn thấu hiểu và cảm thương đối với những số phận nhỏ bé, bất hạnh trong xã hội phong kiến. Trong tâm thế của một trí thức lớn, ông luôn day dứt trước mối quan hệ giữa con người và quyền lực, giữa đạo lý và thực tại, giữa khát vọng nhân văn và những ràng buộc khắc nghiệt của xã hội đương thời. Chính chiều sâu tư tưởng ấy đã tạo nền tảng cho sự nghiệp văn học vĩ đại của ông.
Sự nghiệp văn học của Nguyễn Du là một di sản đồ sộ, phong phú cả về chữ Hán và chữ Nôm, bao gồm: Thanh Hiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục, Văn tế thập loại chúng sinh, Thác lời trai phường nón, Sinh tế Trường Lưu nhị nữ... và nổi tiếng nhất là Truyện Kiều. Các tác phẩm của ông phản ánh rõ nét tâm trạng cô đơn, ưu tư, nỗi đau thời thế và ý thức sâu sắc về thân phận con người. Qua từng trang sách, Nguyễn Du thể hiện sự cảm thông sâu sắc với những kiếp người bị lãng quên, bị vùi dập trong xã hội phong kiến bất công.
Truyện Kiều, nguyên tác là Đoạn trường tân thanh, là kiệt tác truyện thơ Nôm lục bát (3.254 câu), dựa trên cốt truyện Trung Quốc (Kim Vân Kiều truyện). Bằng tài năng nghệ thuật và tâm hồn Việt Nam, Nguyễn Du đã sáng tạo lại, biến tác phẩm vay mượn thành một kiệt tác mang giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc. Truyện Kiều không chỉ phản ánh hiện thực xã hội phong kiến với những thế lực tàn bạo của đồng tiền và quyền lực, mà còn cất lên tiếng nói bênh vực con người, đặc biệt là người phụ nữ, những nạn nhân chịu nhiều thiệt thòi trong xã hội cũ.
Giá trị nhân đạo của Truyện Kiều thể hiện ở sự cảm thương sâu sắc đối với nỗi đau con người, ở khát vọng công lý, khát vọng tự do và hạnh phúc chính đáng. Nguyễn Du không tuyệt đối hóa số phận mà luôn đặt con người trong mối quan hệ biện chứng giữa định mệnh và khát vọng sống, qua đó thể hiện một tư tưởng nhân văn vượt trước thời đại.
Không chỉ là một nhà tư tưởng nhân đạo lớn, Nguyễn Du còn là một bậc thầy về nghệ thuật ngôn từ. Với Truyện Kiều, ông đã đưa thể thơ lục bát dân tộc đạt đến trình độ mẫu mực, hoàn thiện cả về nhạc điệu, hình ảnh và khả năng biểu đạt cảm xúc. Ngôn ngữ thơ Nguyễn Du vừa tinh luyện, bác học, vừa giàu tính dân gian, phản ánh sinh động đời sống, tâm lý và thẩm mỹ của người Việt Nam. Tác phẩm của Nguyễn Du thấm đẫm tinh thần văn hóa dân tộc, từ quan niệm đạo lý, lối sống đến cách cảm, cách nghĩ của con người Việt Nam truyền thống. Truyện Kiều không chỉ được đọc như một tác phẩm văn học mà còn đi sâu vào đời sống tinh thần của Nhân dân qua nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa như ngâm Kiều, trò Kiều, chèo Kiều, vịnh Kiều, lẩy Kiều, bói Kiều, đố Kiều…, trở thành một hiện tượng văn hóa đặc biệt hiếm có trong lịch sử văn học thế giới. Ảnh hưởng của Nguyễn Du vượt ra ngoài phạm vi văn học, tác động mạnh mẽ đến nhiều loại hình nghệ thuật khác như sân khấu, âm nhạc, hội họa, cũng như đến tư duy, nhân cách của nhiều thế hệ người Việt Nam.
Với những cống hiến đặc biệt của Nguyễn Du đối với nền văn học dân tộc và văn hóa nhân loại, Đảng, Nhà nước và cộng đồng quốc tế đã nhiều lần tôn vinh. Tháng 12/1964, tại thành phố Béclin (Đức), Hội đồng Hòa bình thế giới ra quyết nghị kỷ niệm 200 năm Ngày sinh Nguyễn Du cùng với một số danh nhân văn hóa tiêu biểu của thế giới; tiếp đó, Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị số 112-CT/TW ngày 26/10/1965 về việc kỷ niệm Nguyễn Du, mở ra một giai đoạn mới trong nghiên cứu, khẳng định, tôn vinh Nguyễn Du và các di sản của ông. Đặc biệt, năm 2013, tại kỳ họp lần thứ 37, Đại hội đồng UNESCO đã thông qua Nghị quyết 37C/15 vinh danh Nguyễn Du là Danh nhân văn hóa thế giới. Sự tôn vinh này khẳng định giá trị phổ quát của tư tưởng và nghệ thuật Nguyễn Du, đồng thời ghi nhận đóng góp quan trọng của văn hóa Việt Nam vào kho tàng văn hóa chung của nhân loại.
Đại thi hào Nguyễn Du là kết tinh rực rỡ của tinh hoa văn hóa Việt Nam. Cuộc đời nhiều biến động cùng sự nghiệp văn học đồ sộ đã đưa ông trở thành một danh nhân văn hóa thế giới, người mang tiếng nói nhân đạo của dân tộc Việt Nam hòa vào dòng chảy chung của văn hóa nhân loại. Giá trị tư tưởng và nghệ thuật của Nguyễn Du không chỉ thuộc về quá khứ mà còn tiếp tục soi sáng đời sống tinh thần con người trong xã hội hiện đại, khẳng định sức sống bền bỉ và trường tồn của văn hóa Việt Nam.
Kỷ niệm 260 năm Ngày sinh của Đại thi hào Nguyền Du (1765 - 2025) không chỉ là dịp tường nhớ, tri ân một danh nhân văn hóa thế giới, mà còn là hoạt động có ý nghĩa quan trọng, góp phần cụ thể hóa các nghị quyết, kết luận của Đảng về văn hóa và con người Việt Nam. Đây cùng là dịp để hệ thống chính trị các cấp đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức tuyên truyền, đưa những giá trị nhân văn, nhân đạo trong di sản Nguyễn Du thấm sâu vào đời sống xã hội, gắn với xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam. Qua đó, góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần cho một kỷ nguyên mới phát triển giàu mạnh, thịnh vượng, bền vững và hội nhập.
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh uỷ Hà Tĩnh (2025) Đề cương tuyên truyền 260 năm Ngày sinh (1765 - 2025) của Đại thi hào Nguyễn Du.
2. Nguyễn Du (2024) Truyện Kiều, Nxb Văn học.
3. https://tiendien.hatinh.gov.vn/ (12/08/2025) Đại thi hào Nguyễn Du - Danh nhân văn hóa thế giới.
Tác giả: Lê Thị Thơi
